Extensieve landbouw: boeren met ruimte voor natuur

Extensieve landbouw is een vorm van landbouw waarbij relatief weinig middelen worden ingezet per hectare of per dier. Denk aan minder kunstmest, bestrijdingsmiddelen, krachtvoer en technische voorzieningen dan bij intensieve landbouw. Vaak is er meer ruimte per dier en ligt de productie per hectare lager. De precieze invulling verschilt per bedrijf en per landschap.

Hoe werkt extensieve landbouw?

Extensieve landbouw maakt doorgaans gebruik van natuurlijke processen en de beschikbare eigenschappen van een gebied. Een veehouder kan bijvoorbeeld dieren laten grazen op graslanden die minder geschikt zijn voor akkerbouw. Een akkerbouwer kan werken met ruime vruchtwisselingen, groenbemesters en beperkte bemesting. Het doel is niet altijd om zoveel mogelijk opbrengst van elke hectare te halen, maar om landbouw te combineren met een zorgvuldig gebruik van bodem, water en landschap.

Extensief boeren betekent overigens niet automatisch dat een bedrijf biologisch is. Biologische landbouw volgt vaste regels voor onder meer het gebruik van bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Extensieve landbouw gaat vooral over de hoeveelheid productiemiddelen en de productie per oppervlakte-eenheid. Een bedrijf kan dus extensief zijn zonder biologisch gecertificeerd te zijn, en andersom.

Voorbeelden van extensieve landbouw

  • Extensieve veehouderij: dieren grazen op ruime weiden of natuurgronden en krijgen minder krachtvoer.
  • Natuurinclusieve akkerbouw: akkers worden gecombineerd met bloemrijke akkerranden, houtwallen of ruime vruchtwisseling.
  • Landbouw op marginale gronden: landbouw op gebieden waar bodem, reliëf of klimaat een hoge opbrengst lastig maakt.
  • Agroforestry: bomen en struiken worden gecombineerd met akkerbouw of veehouderij.

Mogelijke voordelen

Doordat extensieve landbouw minder sterk inzet op een maximale opbrengst per hectare, kan er ruimte ontstaan voor natuur en landschapselementen. Bloemrijke graslanden, houtwallen en akkerranden kunnen voedsel en leefgebied bieden aan insecten, vogels en andere dieren. Ook kan een lagere inzet van bepaalde meststoffen en bestrijdingsmiddelen de belasting van bodem en water beperken.

Bij extensieve beweiding kunnen graslanden bijdragen aan het behoud van open landschappen en soortenrijke vegetatie. Goed beheerde graslanden kunnen bovendien koolstof in de bodem opslaan. Hoe groot dat effect is, hangt af van onder meer de bodem, het beheer en het eerdere landgebruik.

Uitdagingen en aandachtspunten

Een lagere productie per hectare betekent niet vanzelf dat de totale milieubelasting lager is. Als voor dezelfde hoeveelheid voedsel meer grond nodig is, kan de druk op natuurgebieden elders toenemen. Ook zijn de resultaten afhankelijk van de manier waarop een bedrijf wordt beheerd. Te veel dieren op een kwetsbaar terrein kan bijvoorbeeld leiden tot vertrapping, erosie of verlies van plantensoorten.

Extensieve bedrijven kunnen daarnaast te maken krijgen met lagere opbrengsten en hogere kosten per product. Dat vraagt om een verdienmodel dat past bij de bedrijfsvoering. Mogelijke inkomstenbronnen zijn een hogere prijs voor producten, agrarisch natuurbeheer, recreatie of aanvullende diensten voor landschap en natuur. Zulke mogelijkheden zijn niet overal beschikbaar en vragen vaak om afspraken met overheden, afnemers of andere partners.

Extensieve landbouw in Nederland

In Nederland is landbouwgrond schaars en zijn de omstandigheden per regio verschillend. Extensieve landbouw kan aansluiten bij gebieden waar natuurbeheer, waterbeheer of landschapskwaliteit een belangrijke rol spelen. Soms wordt landbouw gecombineerd met afspraken over bijvoorbeeld kruidenrijk grasland, latere maaidata of het beschermen van broedvogels. De juiste aanpak hangt af van de lokale bodem, het waterpeil, de natuurdoelen en de bedrijfsvoering.

Een aanpak die past bij de plek

Extensieve landbouw is geen eenvoudige oplossing voor alle milieuproblemen. Wel kan deze manier van boeren bijdragen aan een landbouwsysteem waarin productie samengaat met aandacht voor bodem, water, dierenwelzijn en biodiversiteit. Het resultaat staat of valt met goed beheer, een passende vergoeding en keuzes die aansluiten bij het landschap.

 

8 praktische tips voor extensieve landbouw

  1. Gebruik weinig kunstmest en bestrijdingsmiddelen.
  2. Kies gewassen die passen bij de bodem en het klimaat.
  3. Geef dieren voldoende ruimte om buiten te grazen.
  4. Wissel gewassen af om de bodem gezond te houden.
  5. Behoud houtwallen, bloemranden en poelen.
  6. Beperk zware machines om bodemverdichting te voorkomen.
  7. Gebruik mest zorgvuldig en op het juiste moment.
  8. Monitor natuur en bodem om beheer bij te sturen.

Gebruik weinig kunstmest en bestrijdingsmiddelen.

Gebruik zo min mogelijk kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Door de bodem vruchtbaar te houden met bijvoorbeeld compost, groenbemesters en een ruime vruchtwisseling, blijft de landbouwgrond gezond en veerkrachtig. Bestrijd plagen waar mogelijk met natuurlijke methoden, zoals het stimuleren van nuttige insecten. Zo beperk je de belasting van bodem en water en geef je planten en dieren meer ruimte.

Kies gewassen die passen bij de bodem en het klimaat.

Kies gewassen die passen bij de bodem en het klimaat van je bedrijf. Gewassen die van nature goed gedijen onder lokale omstandigheden hebben vaak minder water, meststoffen en gewasbescherming nodig. Kijk daarom naar factoren zoals bodemsoort, vochtigheid, temperatuur en de lengte van het groeiseizoen. Door je gewaskeuze hierop af te stemmen, kun je efficiënt produceren en de bodem en natuurlijke hulpbronnen beter ontzien.

Geef dieren voldoende ruimte om buiten te grazen.

Geef dieren voldoende ruimte om buiten te grazen. Zo kunnen ze natuurlijk gedrag vertonen en voldoende bewegen, terwijl begrazing kan bijdragen aan het beheer van graslanden. Stem het aantal dieren en de graasperiode af op de draagkracht van het land: zo voorkom je overbegrazing en krijgen gras en bodem de kans om zich te herstellen.

Wissel gewassen af om de bodem gezond te houden.

Wissel gewassen regelmatig af om de bodem gezond en vruchtbaar te houden. Door niet steeds hetzelfde gewas op hetzelfde perceel te telen, raken voedingsstoffen minder snel uitgeput en krijgen bodemgebonden ziekten en plagen minder kans om zich op te bouwen. Neem bijvoorbeeld vlinderbloemige gewassen op in de vruchtwisseling: die kunnen stikstof uit de lucht vastleggen en zo bijdragen aan een vruchtbare bodem. Een doordachte gewasrotatie ondersteunt bovendien het bodemleven en past goed bij extensieve landbouw, waarin zorgvuldig omgaan met natuurlijke hulpbronnen centraal staat.

Behoud houtwallen, bloemranden en poelen.

Behoud houtwallen, bloemranden en poelen op en rond landbouwgrond. Deze landschapselementen bieden voedsel, schuilplaatsen en voortplantingsplekken aan vogels, insecten en andere dieren. Houtwallen kunnen bovendien beschutting geven aan vee en gewassen, terwijl bloemranden bestuivers aantrekken en poelen leefgebied vormen voor amfibieën. Door deze elementen zorgvuldig te onderhouden en waar mogelijk met elkaar te verbinden, versterkt extensieve landbouw de biodiversiteit en de variatie in het landschap.

Beperk zware machines om bodemverdichting te voorkomen.

Beperk het gebruik van zware landbouwmachines om bodemverdichting te voorkomen. Wanneer zware machines over het land rijden, drukken ze de grond samen, waardoor water en lucht minder goed doordringen en plantenwortels zich moeilijker kunnen ontwikkelen. Door lichtere machines te gebruiken, vaste rijpaden aan te houden en het land niet te bewerken wanneer de bodem nat is, blijft de bodemstructuur beter intact. Dat ondersteunt een gezonde bodem en helpt gewassen op een natuurlijke manier groeien.

Gebruik mest zorgvuldig en op het juiste moment.

Gebruik mest zorgvuldig en op het juiste moment om voedingsstoffen optimaal te benutten en verliezen naar bodem en water te beperken. Stem de hoeveelheid af op de behoefte van het gewas en de voedingswaarde van de bodem, en houd rekening met het weer en de bodemgesteldheid. Bemest bijvoorbeeld niet vlak vóór zware regen of wanneer de grond verzadigd of bevroren is. Zo voorkom je onnodige uitspoeling en draag je bij aan een gezonde bodem en een duurzamere extensieve landbouw.

Monitor natuur en bodem om beheer bij te sturen.

Monitor regelmatig de natuur en de bodem om te zien of het beheer de gewenste resultaten oplevert. Volg bijvoorbeeld de aanwezigheid van planten, insecten en vogels, en controleer de bodemstructuur, vochtigheid en het organische-stofgehalte. Door veranderingen op tijd op te merken, kunt u maatregelen aanpassen, zoals de begrazingsdruk, maaidata of bemesting. Zo blijft het beheer afgestemd op de omstandigheden op uw bedrijf en ondersteunt u zowel een gezonde bodem als een rijke biodiversiteit.